Yapay Zeka Sektöründe Emek Sınırları Aşıyor Kar Tek Merkezde Toplanıyor
Yapay zeka üretiminde hammadde ve montaj süreçleri birçok ülkeye yayılsa da elde edilen ekonomik değerin büyük kısmı tasarımı ve fikri mülkiyeti elinde tutan dev şirketlerde birikiyor.
UHABERHaber Merkezi
16 Ekim 2026 Cuma 2 dk okuma
Fotoğraf: AA
Kısaca
- Yapay zeka donanımlarında katma değerin yüzde 68'i vergi sonrası şirket karı olarak kaydedildi.
- Doğrudan üretimde çalışan işçilerin elde ettiği gelirin payı yalnızca yüzde 4,3'te kaldı.
- Üretimde kullanılan kritik hammaddelerin değeri nihai satış fiyatının sadece yüzde 0,2'sini oluşturdu.
Küresel yapay zeka sektöründe üretim ağları dünyanın dört bir yanına yayılmasına rağmen ortaya çıkan devasa ekonomik değerin büyük bölümü teknolojiyi tasarlayan ve fikri mülkiyeti kontrol eden az sayıdaki şirkette toplanıyor. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Kuruluşunun (UNCTAD) yayımladığı analiz, yapay zeka altyapısında farklı ülkelerin üstlendiği roller ile elde ettikleri kazanç arasındaki derin dengesizliği gözler önüne seriyor.
Sektörün hammadde ihtiyacı Şili ve Peru gibi ülkelerden sağlanırken yarı iletken imalatında Güney Kore ve Tayvan, montaj süreçlerinde ise Malezya ve Meksika öne çıkıyor. Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre çipler ve sunucular, 2025 yılında küresel mal ticaretinin altıda birini oluşturdu ve mal ticaretindeki büyümenin yüzde 42'sini sağladı. Ancak bu büyüme, gelir dağılımında adil bir tablo sunmuyor.
Sermaye ve Tasarım Kazandırıyor, Emek Pay Alamıyor
UNCTAD, yaklaşık 3,3 milyon dolar değerindeki gelişmiş bir yapay zeka sunucu sisteminin üretim sürecini inceleyerek katma değer dağılımını çıkardı. İzlenebilen 2,92 milyon dolarlık katma değerin yüzde 68'ini faaliyet giderleri ve vergiler sonrası elde edilen net kar oluşturdu. Bu karın devasa kısmı ise fiziksel imalatı başka ülkelere yaptırıp çip tasarımını elinde tutan şirketlerin kasasına girdi.
Aynı sunucu sisteminde doğrudan üretimde çalışan işçilerin payı yüzde 4,3 seviyesinde kalırken mühendis ve yöneticileri kapsayan üretim dışı personelin payı yüzde 9,9 olarak hesaplandı. Böylece çalışanların toplam payı yüzde 14,2'de kalırken kazancın ezici çoğunluğu teknoloji sahiplerine gitti.
Hammaddedeki Pay Oldukça Sınırlı
Yapay zeka sunucularında kullanılan silikon, bakır ve kalay gibi hayati hammaddelerin toplam değeri, nihai ürün satış fiyatının yalnızca yüzde 0,2'sini oluşturuyor. Bu durum, hammadde sağlayıcısı konumundaki ülkelerin küresel zincirdeki getirisini ciddi şekilde sınırlandırıyor.
Uzmanlar, gelişmekte olan ülkelerin yalnızca yabancı yatırım çekmekle yetinmeyip yerel tedarikçilerini güçlendirmesi ve nitelikli iş gücüne yatırım yapması gerektiğini belirtiyor. Yüksek teknolojiye erişim ve finansman zorlukları nedeniyle üst kademelere sıçramanın giderek zorlaştığı vurgulanıyor.
