Mevlana Kapı 1600 yıllık tarihiyle kentin değişimine tanıklık ediyor

Doğu Roma döneminde Rhegion adıyla anılan tarihi yapı, 5. yüzyılda inşa edilen Theodosius Surları'nın en kritik geçiş noktaları arasında yer aldı. Surlar dışındaki yerleşimlerle iletişimi sağlayan kapı, hendeklerin üzerinde bulunan açılır kapanır mekanizmasıyla da sıradan tali geçitlerden ayrılıyordu.

5. yüzyıldaki Hun akınları sırasında yaşanan büyük bir depremde yıkılan kapı, İmparator Theodosius döneminde Vali Konstantin tarafından 60 gün gibi kısa bir sürede yeniden inşa edildi. Kapının bu hızlı yapımı, o dönem yayınlanan yazıtlarda mitolojik bir göndermeyle ölümsüzleştirildi.

Yeni Kapı'dan Mevlevihane'ye isim yolculuğu

Osmanlı döneminde Bab-ı Cedid, yani Yeni Kapı olarak adlandırılan yapı, 1597 yılında Yeniçeri Başhalifesi Malkoç Mehmet Bey tarafından hemen dışına kurulan Yenikapı Mevlevihanesi ile yeni bir kimlik kazandı. Başlangıçta dergah adını kapıdan alırken, zamanla kapının adı dergahla özdeşleşerek Bab-ı Mevlevihane ve Mevlevihane Kapısı olarak anılmaya başlandı.

Halk arasında zamanla değişen ve yumuşayan bu isim, günümüzde geçişe açık olan Mevlana Kapı halini aldı. Yapı üzerinde Roma ve Doğu Roma dönemlerinden kalan devşirme yapı malzemeleri ile kitabeler varlığını hâlâ koruyor.

Osmanlı'nın tahıl gümrüğü

Mevlana Kapı, Osmanlı Dönemi'nde sadece bir geçiş noktası değil, aynı zamanda ticari bir denetim merkezi olarak işlev gördü. İstanbul'a getirilen her ürünün belirli kapılardan girmesi kuralı doğrultusunda bu kapı, Topkapı ile birlikte kente sokulan tahıl ürünlerinin kabul noktası oldu.

Un, buğday, darı ve hayvan yemi gibi maddelerin gümrük denetimlerinin yapıldığı kapı, ayrıca Mevlevihane'nin Hamuşan adı verilen haziresine, bahçe ve bostanlarına ulaşımı sağlayan ana hat üzerinde bulundu.